“Chár zarab chár, shánzdah bant bale parchá shánzdah bant?” Parayreh (Freire)
Érdastén rájáni zántkár Pawlaw Parayreh (Paulo Freire) wati ketáb Pedhágoji Op Da Opresdh (Pedagogy Of The Oppressed)ay tahá nebeshtah kant ke baynkengay nezámay wánag ensánay tahá jost kanagay drostén budán halás kant, ensáná cha ensániatá zebahr kant, ensánay práh o sháhegánén sóchá halás kant, sarjamén zendá áiá tahná lápay shóházá gón dazgatth kant. Pa darwar tabakk (class room)ay tahá ostádé nódarbaráná goshit ke Pákestánay é sálay Jidhipi(GDP) répóth 5.79% ent. Bale parchiá 5.79% ent? É gappá kadi nagoshit. Ma gosht kanén ke baynkeng nezámay wánag tahná enpármayshanay yakk jáhéá cha domi jáhá sar kanagay nám ent. Á enpármayshan chinkas dróg o rást ant é gappá gón é nezámay wánagá hecch kár nést ent, é enpármayshanáni sará jost but nakant, é enpármayshanáni sará nagd but nakant. É nezámay wánagay tahá ostáday nazzdiká nódarbar belayk bódh ent, wati zehnay drostén dróg o rástán nódarbaráni sará moshit. Ostád é gappay kadi chár o bechárá nakant ke é labzán man goshagá án eshán gón é nódarbarán syádié hast ent yá ke ennán? Á é gappá kadi najédhit ke yakk tabakkéay tahay nendókén nódarbaráni sench o zánt cha yakké domiá jetá ent, áiay nazziká tabakká nendókén drostén nódarbar mádi chiz (material things) ant. Ostád harchi goshit nódarbarán ostáday goshtagén gapp chón kampyutharay dhawlá abéde jost o porsá wati hárdh dhráebay (hard drive) tahá jáh dayagi ant.
Byáet zánén ke baynkeng nezámay mól o morád chi ant o eshiay bonesht chón ér kanag butag? Paráray goshit é wánagi nezámay mól o morád esháná sarmáyahdárén dognyáay wástá yakk porowdhakthéay jódh kanagá ent o eshiay bonesht zóráwarán ér kotag. Wahdéke zóráwarén molkán nezórén rájáni sará orsh kotag áháni awali kóshest hamé butag ke á rájá mahlukay nagdi shaur halás bebit. Baynkeng nezámay wánag nódarbarán ásudagiá gón é báwar kanáénit ke á jáhel ant, á hecch nazánant, harchi ke zánant á ostád ent. Cha wánagay bongéjá nódarbar é gappá mannant ke má jáhel o nazántkár én, cha hamá róchá áháni nagdi shaur halás buán bit, á zórákay wástá meshin jódh bant kojám wadh ke zórák bolóthit padá hamá paym áhán chó meshinán kármarz kant.
Prayreh goshit ke é wánagi nezám zendagiá gón mehr (Biophily)ay badalá margá gón mehr (Necrophilous) wadig kant. Bezán ke ensán harch hamá shayá gón mehr kant ke áiay wajud óshtay ámách ent. Ensáni sench o zántay rodóm óshtay ámách bit. Áiay nazziká é jaháná harch chiz meshin ent. Hamé paym baynkeng nazariahay wánagá ensánárá, ensán o káenátay syádiay báwará kampyuz kotag. Baynkeng nazariahay wánagay tahá goshag bit ke ensán o káenátay wajud jetá ant. Bale rásti ésh ent ke ensáná abéd káenát o káenátá abéd ensánay wajud nést ent. Anchó ke Sártar (Satire) goshit shaur o káenátay wajud yajjáh ant. Wahdéke ensán káenátay sará mokálamah (báwast) nakant ensánay tahá nagdi shaur halás bit o ensánay rodóm óshtay ámách bit bale baynkeng wánagi nezám mokálamahay (báwast) heláp ent.
Nun má Prayreh ay gappani redá chárén ke baynkeng nezám Balóch nódarbaráni sará chincho asarandáz ent. Awal má gendén ke Balóchestáná wánagjáhay jend nést. Agan chizé hast ham, maróchién dognyáay wánagi lóthán sarjam kot nakanant. Edá é jost wadig bit ke hamé chandé edárah hast ant, chareshán ché wadi bayagá ent? Balóch nódarbar ché wánagá ant? Ché sáchagá ant? Anchó gomán bit maróchi Balóch nódarbaráni yakk mazanén bahré angat nazánt ke má ché wánagá én yá ke márá ché wánag lóthit? Pa darwar wahdéke yakk zahgé pédák bit o rodit, áiá é goshag bit ke tará dáktaré, enjeniaré yáke byurókréthé buagi ent. Zahgay sácheshti (takliki) budáni sará é awali orosh bit. É zahg práemriá beger tán Ep.Es.Si(FS.c)á wati drostén zórán hamé gappay sará jant ke man chón yakk dáktar, enjeniar yá byurókréthé bán. É gappay kadi ham chár o bichár kanag nabit ke zahgay wati saláhiat chi ant? Zahg ché want kot kant? Bass zahgá hamé chammán chárag bit ke é zahg bándát may wástá zar o mál jódh kanagay yakk meshiné bit. Wahdéke hamé zahg wati drostén was o wákáni janagá pad dáktar, enjeniar, byurókréthé ke jódh bit, á ham nezámay bahr jódh bit. Áiay sarjamén zend hamé kóshestá gón halás bit ke man chón géshá cha gésh zar bekamáénán, chiáke é nezám shauri nódarbaray jáhá meshini nódarbar pédák kant.
Edá sarjamén wánagi nezám estehsáli wánagi nezám ent. É wánagi nezám Balóch nódarbarán tahná meshin jódh kanagá ent, Balóch warnáyáni sácheshti budán koshagá ent. Eshiay dege yakk darwaré esh ent ke maróchi wánag Balóch nódarbaráni tahná rózagár shóházagay jédhah jódh butag, bezánke Balóch nódarbar pa rózagárá wánagá ant. Chósh ke annun Balóch nódarbaráni yakk mazanén bahré Si.Es.Es (CSS) kanagá ent bale kass ham nazánt ke man parchi Si.Es.Es (CSS) kanagá án. Mardom anchó sarpad bit goshay záná aspáni maydáné, harkas pa wat o dém tachagá ent. Bázay hayál hamesh ent ke mani brát, nákó, mardom yá kaséá Si.Es.Es (CSS) kotag, Karáchi o mazanshahrán beldhing geptag, man ham hamé wástá Si.Es.Es (CSS) kanán ke maná Láhór o dege kass shahrán anchén beldhing bebit. Bi.Es.Si (BSc) o Em.Es.Si (MSc)á pad dah dah dán sálá nendant o tahná hamé Si.Es.Es (CSS)ay tayáriá kanant. É sarjamén deh dehén sálán eshán hecch samá nést ke chágerday tahá ché bayagá ent, man ché kanagá án, ché wánagá án, che wástá wánagá án, donyáyá ché bayagá ent? Kassá soddé per nést. Harkasi johd o kóshest bass hamesh ent ke maná zarr bebit o chamé zarrán mani sóshal esthaythasé jódh bebit. Bale padá má gendén ke hamé nódarbar wahdé sóshal esthaythasay jódh kanagá bésób bant godhá napsiáti nádráh jódh bant yá watkoshi kanant. Maróchi é estehsáli wánagi nezám Balóch nódarbarán zehni hawálahá karapth kanagá ent, ráji o chágerdi jédhahán cha áhán gestá kanagá ent, nódarbaráni patth o póli o sáchesti saláhiatán koshagá ent. Maróchi Balóch nódarbaráni yakk mazanén bahré lápay wástá wánagá ent. Á wánag ke lápay wástá but godhá á kas na patth o pól kot kant o nayke sáchesht pédák kot kant. Rózagár o láp ensánay bonokki lóth ant bale wánag pa láp o rózagáray wástá naent. Wánag watá sarpad bayagay nám ent. Wánag é jaháná sarpad bayagay nám ent, é jaháná matth kanagay nám ent. Wánag sáchesht o patth o pólay nám ent. Wánag sarjamén baniádam o édege sahdárán áju kanagay nám ent.
Prayreh ( Freire ) goshit wánag hamá wahdá sarjam bit ke áiá amal hawár bebit. “ Praxis “ay bezánt gawr o pegr o amal ent. Gawr o pegr hamá wahdá wati rástén dróshomá démá káyant ke gón áhán amal hawár bebit. Bezánke tai wánag o dar barag yakk maksadéay háterá bebit. Agan wánag wati domi bahr bezán cha amalá besedit, á wánag godhá bémáná jódh bit. Á wánagay tahá é wadhén tákat nabit ke é jaháná badalié áort bekant. Prayreh goshit agan amal ham wati awali bahr bezán cha wánag o pegr kanagá zebahr bebit o tahná amalay sará zór bedant, á ham mostanadén amalé ( Praxis ) nabit. Wánagay wástá allami ent ke á Praxis bebit. Bezán ke pegrá hawárén amal.
Man harché ke wánagá án, tahná wánag mani ráj o chágerday dardá nawárt bale man wánag o áiay hawáriá amal kanagá án, é mani ráj o chágerday dardá wárt. Pa darwar man shóshiálóji ( Sociology ) wánagá án bale mani wánagay tahá hecch wadhén amal nést ent o mani wánag Balóch chágerday hecch wadhén dardá wárágá naent godhá bezán ke mani shóshiálójiay wánag bépáedag ent.
Parayrehay nazziká wánag é jahánay shóházagay nám ent. É jaháná nókén nám dayagay háterá allam ent ke nódarbar bejédhant, mokálamah bekanant, nódarbar enpármayshanay esthór kanagay meshin jódh mabant. Nódarbar é káenátay bárawá mokálamah bekanant. Mokálamah yakk anchén tákaté ke á ensáni hastiay háterá allami ent. Parayreh goshit ke mokálamah é shay nám naent ke ostád nódarbarán wati hayáláni mocch kanagay gawdám jódh bekant. Mokálamah sáchest ent, má éshiá seláhay wadhá kármarz bekenén o domi mardománi sará wati hayálá matópén. Mokálamah ensánáni ázátiay wástá káenátá dar baragay amal ent. Ensániatá gón rástén mehrá cha mokálamah momken ent parcháke mokálamah ensániatá ázat kanagá ay amal ent.
Balóch nódarbaráni sará é allam ent ke bejédhant. Wati gwastay sará bejédhant, wati bándátay sará bejédhant. Chósh ham bejédhant ke má ché wánágá én, kai háterá wánagá én. Wati kassh o gwaray harch kasán o mazanén sor o poray bárawá bejédhant o sarpad bebant. Hás é rástiá wati zehnay tahá jáh bedayant ke wánag abéde gawr o pegrá kanagá, abéde ehmén maksadéá zawál o bemáná ent. Wánag kassh dayag lóthit. Wánag mokálamah lóthit.
Delgósh: É nebshtánk Balóch Esthudhanths Ekshan Kamithi (Baloch Students Action Committee)ay ták “Nawesht”ay tahá cháp butag.
Mahrang Balóch
